Di berxwedana Agiriyê de, ji bo tepisandin an jî teslîm girtina serhildana Kurdan, gelek rayedarên dewletê ji pêşengên berxwedanê re name şandin.
Nivîs û bersivên serokên berxwedanê ji van nameyan re di rûpelên dîrokê de mane.
Bersivên ku Broyê Heskîyê Têlî û Numan Hulusî Efendi, du ji pêşengên berxwedanê, ji nameyên ku ji aliyê rayedarên dewletê ve hatine şandin re hatine dayîn, ev in.
Nameya yekem ew name ye ku Broyê Heskîyê Têlî ji Waliyê Beyazîdê yê wê demê re wiha bersiv daye:
Ev bersiva nameya we ya bi dîroka 28.02.1928an û bi hejmara 1360an e, ku ji aliyê Waliyê Bayazidê, Qeymeqamê Navçeya Karaköse ve hatiye nivîsandin û min bi kêfxweşî xwend.
Di nameya we de hûn dibêjin ku hûn teslîmbûna me qebûl dikin. Me ji tu rayedarekî teslîmbûn nexwestiye. Em qet li ser teslîmbûnê nafikirin.
Eger bi rastî qanûneke efûyê hebe, divê ev qanûn giştî be û li gorî qanûnên şaristanî yên serdema me be. Ger armanc bi rêya efûyê hin kesên bêhiş hedefgirtin be, ev pirsgirêkek cuda ye. Di wê rewşê de, ne diviyabû hûn serî li kesên mîna me yên ku xwedî ezmûn û dizanin çi diqewime û dinyayê nasdikin. Hûn nikarin li tu derê mirovên bêhiş bibînin. Divê rêveberên payebilind ên dewleta Tirkiyê vê rastiyê bibînin û xwe jî îqna bikin.
Eger hûn li ser qanûnek efûyê ya giştî difikirin ku li gorî taybetmendiyên pêşketî yên serdem û şaristaniya me, kevneşopiyên me yên neteweyî û ola me be, em ê pêşwaziya wê bikin. Lê eger hûn hîn jî dixwazin bi van tedbîran kesên ku hûn wekî mirovên bêhiş dibînin bixapînin, hûn êdî kesekî nabînin ku bixapînin.
Ger efûyek rastîn hebe, çima hûn navdarên me, jin û zarokên ku du sal in ji her tiştî bêpar mane, tevî bêgunehiya xwe, naşînin malên wan? Hatina me tenê piştî ku hemî sirgûnkirî werin şandin malên xwe mimkun e.
Broyê Heskîyê Têlî
Nameya duyem ji aliyê Numan Hulusi Efendi ve ji bo rayedarê dewletê Îbrahîm Beg hatiye hatiye nivîsandin.
Birêzê hêja,
Min nameya te ya bi dîroka 21ê Sibata 1928an wergirt, ku te bi rêya Mem ji gundê Gele şandibû. Min name û telgrafa ku ji Mehmet Bey re şandibûn jê re şand. Ew ê di nav du rojan de li vir be. Ger ew nameyek bersivê binivîse, ez ê wê jî ji te re bişînim.
Tu dinivîsî ku te gelek hewl da ku ez teslîm bibim û bêm efûkirin. Ez difikirim ku wijdanê te te neçar kir ku van hewlan bidî û te li ser vê yekê israr kir. Lêbelê, ez nayê bîra min ku min ji te re ti daxwazek kiribe ku ez teslîm bibim an jî bêm efûkirin. Bi ya min, kujer û girtiyên ku sûcdar in efûyê dixwazin. Yên ku tu sûc nekirine ne hewce ne ku efûyê bixwazin.
Hûn, yên ku ji hemû qonaxên jiyana min agahdar in, şahid in ku min qet zirar nedaye kesî û ji ciwaniya xwe ve bi dilsozî xizmeta dewletê kiriye. Her çend min ji bilî hezkirina welatê xwe ti sûcek nekiriye jî, hikûmetê bêyî lêpirsîn an darizandinê heman prosedurên li ser kujer û talankeran bi kar anî, û ez ji mala min girtim û sirgûn kirim, digel bi hezaran mirovên bêguneh ên mîna min.
Piştî min, wan malbata min, tevî zarokên min, ji bajarê ku lê bûn sirgûnî bajarekî din kirin. Wan mala min, heywanên min û berhemên min talan kirin. Ez û malbata min ji hemû şert û mercên jiyanê bêpar man. Ez nikarim êş, rûreşî, xizanî û pêkanînên polîs, cenderme û ofîsên koçberiyê li cihên ku em lê sirgûn bûn vebêjim. Heta îro jî, dema ku ez wan tînim bîra xwe, tevahiya laşê min dilerize.
Divê ez rêbazên nû yên ku li ser me têne sepandin û bi têgeha edaletê re naguncin, bi awayekî ku li tu welatekî, di tu serdema dîrokê de, an jî ji hêla antropologên ku lêkolîn kirine ve nehatiye dîtin, li ser vê yekê zêde bikim
Mîna ku ev hemû têrê nekin, wan em neçar kirin ku rojnameyên Tirkî gotarên yên tijî heqaret û riswakirina me dikirin bixwînin. Di van gotaran de, her roj hemû hestên me yên pîroz, neteweya me, rûmeta me û rabirdûya me dihatin heqaretkirin.
Rewşek ku ji hêla fîzîkî û moral ve nayê tehemûlkirin û jiyan lê dijwar bû, hat afirandin. Di rewşek wisa de, ez ji cihê sirgûnê reviyam û bi alîkariya Xwedê, ez 47 rojan bi peya ji çiyayên Kurdistanê derbas bûm û gihîştim Agiriyê.
Dema ku em hatin dersînorkirin, wan ji me xwestin ku em her tiştî bidin, tevî lêçûnên trên û wesayîtên me û yên cendermeyên ku em birin. Dilê min diherike dema ku ez hewl didim rewşa tirsnak û trajîk a bi hezaran jin, ciwan, keç û zarokan ku li ser rêyan ji her alîkariyê bêpar man, û êşa bi sedan kesan ku her roj ji ber birçîbûn, nexweşî, xizanî û muameleya xerab a ku ew pê re rû bi rû man, ji we re vebêjim. Ewqas hovane hatin muamelekirin ku heta mirin jî, ku bi gelemperî tirsnak e, ji bo van mirovên belengaz wekî rêyek derketinê xuya dikir.
Eger hikûmet bi rastî ji wehşet û kiryarên xwe yên din poşman dibe, divê hemû kesên ku hatine dersînorkirin vegerîne welatê wan, talan û diziya ku kiriye bide, kesên berpirsiyarê gulebaranên girseyî ceza bike û bêyî ku li benda teslîmbûnê be ji qurbaniyên van hemû pêkanînan lêborîn bixwaze, dest bi kirina tiştên pêwîst bike.
Piştî ku welatê min şewitî û wêran bû, êdî ti wateya jiyana min li vir an li deverek din tune. Hûn ji min re piştrast dikin ku ez dikarim vegerim pozîsyonek ku hêjayî memûriyeta xwe ya berê ye û li her bajarekî ku ez hildibijêrim bijîm. Lê hûn qanûnê ji bîr dikin ku divê hemî karmendên dewletê ji kar werin avêtin û dûv re werin sirgûn kirin. Wisa dixuye ku ev tayînkirin tenê ji bo demek demkî ye û sirgûnên nû dê tavilê werin.
Ji ber ku ez baweriya xwe bi durustî û dilsoziya hikûmetê naynim, ez pêşniyarî kesî nakim ku here û teslîm bibe. Lezgî Axayê Geredeyî, biraziyê Xalit Beg, gundiyên wî û bîst kesên pê re baweriya xwe bi gotina hikûmetê anîn û çûn parêzgehê da ku teslîm bibin û lêborînê bixwazin. Ew niha li ku ne? Ma ew hemû bi hovane nehatine kuştin? Piştî vê serpêhatiyê ez çawa dikarim teslîm bibim û wê pêşniyarî yên din bikim?
Dema ku em bikevin destê hikûmetê, kes nikare me rizgar bike. Ew ê fermana mirinê bicîh bînin. Dibe ku walî mirovê herî rastgo û pêbawer ê cîhanê be, lê ew nikarin ji bilî fermanên serokên xwe tiştekî bikin. Ew ê wan bikujin û sînordarkirina rayeyên xwe wekî hincet bikar bînin. Lîstikek wisa dê were lîstin.
Min bi sedan kes dîtine ku ji ber kiryarên hovane di êşeke bêdawî de dinalin. Heta ku ez bi mîlyonan Kurdên li sirgûnê nebînim, tevî yên ku ji Anatoliya Rojava ber bi Îran, Sûriye û Mezopotamyayê ve birevin, vegerin welatê xwe û ji nû ve xwe biguncînin, ez ê venegerim Beyazîtê.
Ji bilî wijdanê min, tu hêz an kesek nikare min ji vê rêyê rawestîne. Ez dixwazim spasiya Efserê PTT Halil Beg bikim û jê bixwazim ku dostaniya min qebûl bike.
Dindarzade Numan Hulusi
22’ê Sibata 1928