Paradigma û nîqaşên hunerî -2
Armanca guhertina paradîgmatîk gihîştina cewhera mirovahiyê ye, ango komînalîteyê.
Me armanca "mirovê nû, mirovê sosyalîst" di gelek felsefe û têkoşînan de berê dîtiye, lê ev an di nav sînorên teng ên takekesî û komî de mane an jî ji hêla amûra dewletê ve hatine jehrîkirin.
Em pêvajoyek guhertinê dijîn ku li ser bingeha paradîgmayê ye ku gihîştina bingeha mirovahiyê û hevgirtina vê bi nirxên hemdem re, li derveyî xirabûnên lîberal û qadên desthilatdariya dewletê, îfade dike.
Huner hincet û astengiya nasnake
Li şûna ku em bibêjin ku guhertin ne hêsan e û ji xwe re hincetan biafirînin, divê em pêvajoyek rexne-xwerexnekirinê ya avaker pêş bixin da ku bigihîjin bingeha paradîgmayê. Qada hunerê nikare bi qadeke din re were muqayese kirin. Bêyî ku helwestên siyasî, rastiyên rêxistinî û îdarî û hincetan, û nêzîkatiyên saziyên cûda çi bin, qada hunerê nikare xwe bi van re muqayese bike û nikare ji xwe re hincetan bibîne. Ji ber ku huner ew qad e ku paradîgma di asta herî pêşketî de tê temsîlkirin. Ew ji civak û siyasetê cuda nîne, lê divê her gav gavek li pêş be. Huner xwedî taybetmendiyek wisa ye. Ew bandorê li civak û siyasetê dike, kesayetiyan diafirîne, qaliban dişkîne û pêşengiyê dike. Gelo di qada hunera me de ewqas wêrektî heye? Gelo ewqas israr û têkoşîn heye? Ger em di vê rewşê de nebin, divê em li ser bingehek paradîgmatîk sedeman bipirsin û çareseriyê di têgihîştina rast a rol û mîsyona huner û hunermend de bi qasî ku di avakirina nirxên paradîgmayê di hunera me de ye bigerin.
Teorîsyenên lîberalîzmê dibêjin, "huner huner e, ne armanc, ne rolek û hwd. heye." Axir, ew bi çanda şahiyê û populîzmê ve girêdayî ye. Bi vî awayî rizîna kapîtalîst tê parastin.
Dema ku rola hunerê li dijî lîberalîzmê neyê fêmkirin, mixabin hincetên me bêdawî ne. Lêbelê, huner hincetan nas nake. Pêwiste huner xwedî seknek bihêz be ku ne tenê astengiyên li pêşiya xwe, di heman demê de astengiyên li pêşiya civakê jî derbas bike.
Rêxistinbûn ji bo civakê pir girîng e, lê huner bi tenê bi rêxistinbûnê nayê afirandin. Huner nikare hemû pirsgirêkên xwe bi girêdana bi rastiyeke rêxistin û rêveberiyê ve çareser bike. Pêwiste ku meriv lê binêre ka ew çiqas bi pîvanên paradîgmayê û demokrasiyê re lihevhatî ye û ji bo vê yekê têbikoşe.
Ji ber ku em li gorî wateya hunerê tevnagerin, em bi berdewamî li ser pirsgirêkên rêxistinî yên teng nîqaş dikin. Em nikarin têra xwe li ser hunerê nîqaş bikin. Ger qada hunerê armanc neke ku bi xwezaya xwe ya demokratîk û azadîxwaz li hember her cûre rastiyên rêxistinî, sazî, îdarî ser bikeve û di heman demê de pêdiviyên paradîgmayê bicîh bîne, di qada xwe de bibe komunal, ew nikare bibe pêşeng.
Huner giyan dide û demokratîk dike
Qada hunerê xwedî potansiyel û rol e ku bi awayekî nazik, bi estetîkîzekirina her mijarekê ku siyaset an avahiyên rêxistinî nikarin rexne bikin, nîqaş bikin an jî bi kûrahî mijûl bibin, binirxîne.
Şoreşa zîhniyet û wijdanê meseleya raman û giyanê azad e. Kîjan qad dikare vê yekê ji hunerê çêtir bike? Rêber Apo dibêje, "Daneyên ku jiyana berê ya neteweyekê ronî dikin, di destan, efsane, stranên gelêrî û lîstikên ku ji hêla wî neteweyî ve hatine afirandin de ne." Erka herî bingehîn a hunerê ew e ku nirxên me yên çandî bi nirxên gerdûnî yên hemdem re bîne cem hev û her weha wan bi têgihîştina demokratîk a neteweyê eşkere bike. Bi destxistina raman û giyanê azad qet bi înkarkirina xwe nayê bidestxistin; ew hewce dike ku mirov bi kokên xwe re hevdîtin bike, lê tenê vejandina kevneşopiyê ji bo zîhniyet û giyanê nû têrê nake. Tekez li ser nirxên demokratîk ên hemdem û têgeha komunal rêça pêvajoya nû diyar dike. Ev dikarin bi pênaseyên wekî giyanê hevpar, vebûna ji bo cudahîyan, dewlemendiya çandî û têgihîştina hevpar a jiyanê werin berbiçav kirin.
Divê huner hem jiyana azad a ku em dixwazin û xeyal dikin nîşan bide û hem jî di avakirina wê de rolek bilîze. Halil Dağ got: "Ez bi xewnên xwe re dijîm, cîhanek tirsnak e lê ez di nav xewnên xwe de me!" Di têkoşîna veguherandina xewnan bo rastiyê de, huner, tevî hemû tirsên cîhanê, nefesekê dide mirovan û civakê. Her ku civak bi hunerê re hevdîtin dike, di cîhana xwe ya hestyarî û derûnî de guhertinên radîkal dijî.
Ji bo anîna demokratîkbûn, komînalîzekirin û hemû tedbîrên paradîgmatîk bo civakê, çi rêyek çêtir ji hunerê heye? Ger demokrasî tenê wekî bûyerek rêveberiyê were hesibandin, huner di siya wê de dimîne; demokrasî şêwazek jiyanê ye, û huner berpirsiyarê avakirina wê ye.
Ew kesên ku hunerê wekî beşekî basît ya siyasetê dibînin, bi nexweşiya desthilatdariyê ketine ku perde datîne ber çavan û giyanê wê ziwa dike. Ew kesên ku hewl didin wê bi tevahî ji siyasetê veqetînin, bi propagandaya qirêj a pergalê di pêla azadiyên sexte de asê mane. Hunera demokrasî û azadiyê armanc û prensîbên xwe hene, lê ew nikare ji siyaset û civakê were veqetandin. Ew zêde nîne, lê xwe bi şêwazên kevneşopî sînordar nake. Ew gotinên mirovan li ber çavan digire, lê xwe asteng nake, ew rêya xwe vedike.
Kî bi mantiqeke dogmatîk an qedexeker qaîdeyên xwe teng dike, bêmoral dike, sînordar dike û ferz dike, ji ku derê tê bila bibe, divê huner bi sebir, tolerans, hêza demokrasiyê û ya herî girîng jî bi hişmendiya rola xwe israr bike ku van hemûyan derbas bike.
Huner xwedî taybetmendiyek e ku rexneyan li ber çavan digire lê dev jê bernade, paşve venakişe. Ger ev nebe, ev tê wê wateyê ku ruhê hunerê nehatiye avêtin. Ew ne mîna ti karekî din e; ji ber ku rexne lê tê kirin hilnaweşe, ji ber ku qedexe lê tê kirin dev jê bernade, ew demokratîk dibe. Nêzîkatiyên astengkirin û sînordarkirinê ji ku derê, ji hundir an derve werin jî, huner bi serê xwe serhildanek demokratîk e; ew baweriya xwe bi afirîneriya xwe tîne ji ber ku huner bi xwe paradîgma ye. Ew hêza xwe ji wir digire û li ser navê paradîgmayê têdikoşe. Qada hunerê ku bi vê ruhê serdema nû pêşwazî dike, di avakirina civakek demokratîk de dibe pêşeng; ji zîhniyetê bigire heya şêwaza jiyanê qadek tune ku bandor lê nekiribe.
Delîlên civakîbûnê; berhemên nû, rûyên nû
Têgehên wekî sosyalîzma demokratîk, civaka demokratîk, komun hemî heman wateyê didin û bingeha têkoşîna ji bo mirovbûnê îfade dikin. Hûnera me li ser vê yekê ye. Ger em ê hunera paradîgmaya nû çêbikin, divê em xwe ji hemî bandorên nêzîkatiyên sosyalîst ên rastîn, dewletparêziya neteweyî, zayendperestî, û her weha civakên olî, neteweperest, zanistî, bi hêza kapîtalîst û dij-civakîbûnê paqij bikin. Em kîjan pîvanan, kîjan hest û ruhê jiyanê di hunera xwe de nîşan didin? Ezmûnek û berhevkirinek mezin çêbûye da ku van bipirse û alternatîfek pêş bixe. Dem hatiye ku veguherînek kalîteyî-hejmarî were kirin û gav were avêtin.
Mimkun e ku mirov derfetan bide jêhatîyên nû ku li ser bingeha ezmûna yên kevin roleke pêşengiyê bilîzin, ji sînordarkirina tenê bi navendan derbas bibe û bi hezaran hunermendên xwedî têgihîştineke komunal a demokratîk ku li seranserê civakê belav dibe derxîne holê. Ger ev neyê kirin û pêşxistin, divê dûrketina ji civakê û giyanê komunal û bandorên desthilatdariyê werin pirsîn.
Li derveyî komînên hunerî; hunera azadî, demokrasî û civakê nayê kirin. Hunermendên nû jî nikarin pêş bikevin. Wekî din, îmkanên teknolojîk ên îro ên li ser bingeha desthilatdariyê hemî warên hunerî û hunermendan xistine bin zextek tirsnak, û yekdestdariya pergalê pêş ketiye da ku nehêle hunera azad nefes bigire. Belavbûna civakîbûnê, hilweşandina refleksan û xerîbbûn bi destê "hunerê" têne kirin. Esana civakî ya ku em li dijî vê yekê xwe dispêrin berxwedan e û huner di şert û mercên ragihandin û teknîkî yên îro de xwedî avantajên taybet e. Lê ji her tiştî girîngtir, faktora diyarker têgeha komînê ye. Di her tiştê ku ne komîn e de sûnîbûn û rûberîbûnek heye.
Dema ku naverok, kalîte, akademiya hunerê, rêxistin û hemû çalakiyên hunerî bi hişmendî û têgihîştina komunal werin afirandin, li dijî hemû êrîşên kapîtalîzm û emperyalîzma çandî serkeftin mimkun e.
Nurettîn Demîrtaş