Em salvegera bîranîna pêşengên Kurd ên ku sed sal berê birin darvekirinê dijîn. Pêşengên me di nefesên xwe yên dawî de li ser darvekirinê wesiyetnameyek nivîsandin: "Bila neviyên min min li hember dijmin mehcûp nekin."
Hemû berxwedanên Kurdan li dijî êrîşên qirkirinê yên ku di du sedsalên dawî de li Kurdistanê hatine kirin, bi awayekî xwînî hate tepisandin. Mixabin, berxwedana ku di bin serokatiya Şêx Seîd de di sala 1925an de dest pê kir, ji heman çarenûsê xilas nebû. Pirsgirêka azadiya Kurdan di du sedsalên dawî de ji ber nebûna hişmendiya dîrokî negihîşt encamên tê xwestin. Dewletê bi defik û komployan pêşengên berxwedanê qetil kirin. Amadekariyên berdewam ên di berxwedana ku di bin serokatiya Şêx Seîd de dest pê kir de, berî ku biqedin, ketin nav dafikên dewlet û hêzên derve, di encamê de serhildan zû derket holê û di dawiyê de hate tepisandin.
Kêmasiyên di karakterê giştî yê berxwedana Kurdan de nekarîn serhildanan bibin serkeftinê.. Nekarîn zextek cidî li ser dewletê bikin. Ji ber vê sedemê, dewlet qet li ser maseya danûstandinê rûnenişt. Berxwedana Şêx Seîd jî nekarî pir dirêj bidome. Nekarî karakter û sosyolojiya dewlet û Kurdan baş analîz bike.
Xiyaneta ku bi hezaran salan di genetîka Kurdan de bûye tumor, Şêx Seîd jî dîtiye. Xeta xayîn a ku ji Harpagosê heta roja îro hatiye, li berxwedana ku Şêx Seîd di şexsê Kasimê Bînbaşi de pêşengiya wê kiriye jî derbeyek lê daye û heta bûye sedema tasfiyekirina wê. Xeta xayîn an Judenrat a ku di sosyolojiya Kurdan de pir kûr e, dikare ji ya herî nêzîk jî be. Bi rastî, îro vê yekê pir berbiçav îspat dike. Yên ku ji vê yekê kûr haydar nînin, nikarin ji wêraniya xeta xayîn birevin.
Dîsa, mîna hemû serhildanên din, serhildana Şêx Seîd ji anîna hemû Kurdan li cem hev dûr bû. Serhildan, ku nekarî yekîtiya neteweyî pêk bîne, herêmî ma. Ji ber vê yekê, ji bo dewletê ne zehmet bû ku daqurtîne. Xelet e ku mirov bifikire ku dewlet, ku berê xwe dabû înkarkirina tevahî ya gelê Kurd, dê rehmê li serokên serhildanê û berxwedêran bike. Dema ku hûn li encamên serhildanê dinêrin, dê ne zehmet be ku mirov texmîn bike ka dewletê çi celeb hêz bi kar aniye.
Belgeyên dîrokî nîşan didin ka dewletê piştî serhildana Şêx Seîd çiqas bi hovane êrîşî berxwedanên Dêrsim û Agirî kir. Jinên xwe ji zinarande avêtin, zarok û jinên di berxwedana Agirî de dihatin qirkirin… çem û avên bi xwînê dihatin nixumandin… bi hezaran cenazeyên ku cihê wan hîn jî nayê zanîn…
Gelekî ku bi awayekî sîstematîk bi qirkirinê re rû bi rû ye, hêviyeke pir kêm ji berxwedan û serketinê re heye. Bi rastî, rastiya ku Kurdistan di salên 70î de li ser nivîna mirinê bû, bê guman encama serhildanên tepisandî bû. Em dikarin bi kêmanî xeyal bikin ka gelê Kurd di çi rewşê de bû dema ku hebûna wan ji hêla Kurdan ve dihat nîqaşkirin. Çiqas trajîk e ku mirov bibêje ka ez heme an na! Îro zehmet e ku mirov bi rastî texmîn bike ka mirovek çi cûre sosyolojî û psîkolojiya wî heye dema ku ew guman dike. Tenê ew kesên ku jiyane dizanin. Û ji bo ku gelê Kurd li ser nivîna mirinê mezin bikin…
Pêwîst e rastiya Zîlanê baş were fêmkirin. Wekî ku ji navê wê jî diyar e, Zîlan, ku xwedî hişmendiyeke dîrokî ye, di rastiya Kurdistanê de cihekî pir girîng digire. Zîlan ji singa gelê Kurd derketiye ku ji nivînên mirinê rabûye. Pêşketina kesayetiya Zîlan encameke dîrokî ye. Rastiya ku Kurd qirkirinê li ser şaneyên xwe hîs dikin, di heman demê de li dijî wê bertekek li ser şaneyên xwe jî diafirîne. Bê guman, teqîna ku di kesayetiyekê de pêş dikeve, îfadeya kombûn û biryardariya şoreşgerî ya gel e. Kesayeta Zîlan bi tena serê xwe gelê Kurd îfade dike.
Rêber APO, wekî rêberê serhildana 29an, di dîrokê de mijara rêbertiyê li Kurdistanê çareser kiriye û li gorî wê tevgeriyaye. Li gorî rêberên serhildanên berê, wî sosyolojiya Kurd, rastiya dijmin, têkoşîna guhertina Kurdan, rêbazên rêxistinkirina berxwedanê û hewldana pêkanîna yekîtiya neteweyî di aliyekî berfireh û dîrokî de pêşxistiye. Bi analîzkirina gel û takekesên Kurd yek bi yek, wî sosyolojiyeke berfireh a Kurd xêz kiriye. Wî kariye bi takekesên Kurd rastiya dijmin bi kûrahî bide fêm kirin, xeta xiyanetê ya ku ji hêla Kurdan ve hatiye jiyîn deşîfre û teşhîr kir û hişt ku li gorî wê têkoşîn pêşve biçe.
Ez dikarim tekez bikim ku pêşketinên ku ji hêla Rêber APO ve hatine afirandin bêdawî ne. Di encama hewildan û xebata herî berbiçav a ku wî nîşan daye de, kesayetên dîrokî derketine holê. Zîlan yek ji van kesayetan e. Zîlan kesayetek e ku kariye hem rabirdû û hem jî pêşeroj be, hem takekesî û hem jî civakî be. Zîlan, ku di xeta Apoyiyan de xwe feda kir, wekî bertekek li hember hemî serhildanên hatine tepisandin, bi taybetî jî komkujiya Zîlanê, di dijmin de teqiya. Girîng e ku ev çalakî tenê wekî teqîna bombeyekê neyê fêmkirin.
Encamên vê çalakiyê, ku hişmendiya jiyanê lê bilind e, heta roja îro bandorek pir xurt dikin. Bi rastî, xeta Zîlan li Kurdistanê ava bûye. Zîlan bûye têgihîştina jiyan û çalakiyê. Ew bûye modela herî pêşketî ya takekesiya Kurd. Fedakar û gerîlayên îro hewl didin ku bigihîjin têgihîştina Zîlan a jiyan û çalakiyê. Demek kurt berê, gerîlayên bi navê Rojger û Asya bi çalakiyên xwe nîşanî her kesî dan ku ev ruh hîn bilindtir dibe.
Ev ne tenê şêweyekî çalakiyê yê demkî ye. Ew çalakiya dîrokî ya tolhildanê ya neviyan e ku amade ne di têkoşîna azadiya gelê Kurd de ji her tiştî zêdetir bikin. Ev meşaleya ku Zîlan pêxist, pêkanîna mîrateya ku ji hêla pêşengan ve ji me re hatiye hiştin e. Di dawiya serhildana 29an de, dewlet li ser maseyê rûnişt. Tu komplo û xefikan encam negirt, û xiyanet di dîrokê de gihîştiye xala xwe ya herî qels.
Murat Çelik